Dziedziczenie, wydziedziczenie i uznanie za niegodnego

Legionowo porady prawneDziedziczenie jest jedną z najbardziej powszechnie znanych instytucji prawa. Dotyczy ono wszystkich ludzi i w związku z tym ilość spraw pojawiających się w kancelarii dotyczących tej materii utrzymuje się niezmiennie na wysokim poziomie. Można je zdefiniować jako przejęcie przez spadkobierców majątku spadkodawcy – czy to przez jedną osobę, czy też przez kilka. Fundamentalna jest tu kwestia chwili otwarcia spadku, którą to chwilą jest śmierć spadkodawcy.

Prawo polskie opiera się na dwóch „systemach” dziedziczenia – mianowicie można wyróżnić dziedziczenie ustawowe oraz dziedziczenie testamentowe. Owe sposoby odnoszą się oczywiście do kręgu spadkobierców, czyli do osób, którym przypadnie spadek. Dziedziczenie ustawowe, jak sama nazwa wskazuje, opiera się na przepisach ustawy kodeks cywilny, natomiast dziedziczenie testamentowe odbywa się zgodnie z testamentem sporządzonym przez spadkodawcę. Warto pamiętać, że jeden sposób dziedziczenia nie wyklucza drugiego – tzn. nie ma przeszkód, aby spadkodawca jedynie w części rozdysponował swój majątek posługując się testamentem, resztę „pozostawiając” w gestii dziedziczenia ustawowego. Ponadto należy jeszcze wskazać, że dziedziczenie testamentowe ma pierwszeństwo przed dziedziczeniem ustawowym.

Wśród ogólnych informacji należy również poruszyć kwestię kto może być spadkobiercą – spadkobiercą może być każda osoba, która dożyła otwarcia spadku, nie ma tu znaczenia o ile „przeżyła” ona spadkodawcę. Ponadto zgodnie z art. 927 § 2 kodeksu cywilnego spadkobiercą może być dziecko, które w momencie otwarcia spadku było poczęte, pod warunkiem, że urodzi się żywe. Spadkobierca może odrzucić spadek i wtedy traktowany jest jako osoba, która nie dożyła otwarcia spadku – jednak należy pamiętać, że w przypadku dziedziczenia ustawowego, odrzucić spadek muszą również jego dzieci, lub jeżeli są one nieletnie może to zrobić w ich imieniu spadkobierca po uzyskaniu zgody Sądu (Sąd Rejonowy Wydział Rodzinny i Nieletnich) w innym przypadku będą one dziedziczyć (aczkolwiek z dobrodziejstwem inwentarza).

Oprócz odrzucenia spadku spadkobierca może zostać uznany za niegodnego dziedziczenia, gdy zostać spełnione określone warunki -zgodnie z art. 928 k.c. spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego, kiedy:

  • dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy;

  • podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności;

  • umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego.

Powództwo z wnioskiem o uznanie za niegodnego może wnieść każda osoba, która ma w tym interes prawy w ciągu roku od dnia, w którym dowiedziała się ona o przyczynie niegodności – jednak nie później niż po upływie 3 lat od dnia otwarcia spadku.

Ponadto, często spotykamy się ze zwrotem „wydziedziczenie” – wbrew obiegowym opiniom wydziedziczenie polega na pozbawieniu osoby wydziedziczanej prawa do zachowku, który jak wiadomo przysługuje nawet w przypadku pominięcia kogoś w testamencie. Wydziedziczenie jest bardzo poważną w skutkach czynnością, dlatego, podobnie jak przy uznaniu za niegodnego, aby kogoś wydziedziczyć muszą zostać spełnione określone warunki. Żeby spadkodawca mógł wydziedziczyć spadkobiercę, ten drugi musi:

  • wbrew woli spadkodawcy, postępować uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego (wchodzą tu w grę alkohol, narkotyki, przestępstwa itd.);

  • dopuścić się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;

  • uporczywie nie dopełniać względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych (zerwał kontakty, zupełnie nie opiekuje się spadkodawcą, gdy ten tego potrzebuje itp.)

Należy podkreślić, że wydziedziczyć można jedynie poprzez testament i trzeba w nim wyraźnie wskazać przyczynę wydziedziczenia.

Dziedziczenie ustawowe wchodzi w grę w kilku sytuacjach, przede wszystkim gdy spadkodawca nie pozostawił po sobie testamentu, gdy testament okazał się nieważny, gdy spadkodawca odwołał swój testament, gdy wszyscy spadkobiercy testamentowi nie chcą dziedziczyć, gdy spadkodawca w testamencie rozporządził jedynie częścią swojego majątku.

Do kręgu spadkobierców ustawowych należą: małżonek spadkodawcy, dzieci spadkodawcy, rodzice spadkodawcy, osoby przysposobione przez spadkodawcę oraz osoby przysposabiające spadkodawcę, gmina i skarb państwa (tylko w przypadku, gdy spadkodawca nie pozostawił spadkobierców). Dziedziczenie odbywa się we wskazanej wyżej kolejności, z tym że nie chodzi tu o sposób dziedziczenia, w którym każda ze wskazanych grup dziedziczy mniej – należy podkreślić, że jeżeli dziedziczy jakaś „grupa” spadkobierców to wszystkie kolejne są od dziedziczenia wyłączone. Małżonek jest wyjątkiem i dziedziczy samoistnie lub wspólnie z dziećmi spadkodawcy jeżeli takie są – jeżeli małżonek spadkodawcy dziedziczy wraz z dziećmi to jego udział nie może być mniejszy niż 1/4 spadku. Należy pamiętać, że wraz ze śmiercią jednego z małżonków spadkiem jest jedynie połowa majątku wspólnego.

Dziedziczenie testamentowe jest możliwe w przypadku sporządzenia przez spadkodawcę testamentu – osoba taka musi mieć pełną zdolność do czynności prawnych, ponadto testament, jako czynność szczególnie osobista, nie może być sporządzony przez przedstawiciela ustawowego. Zgodnie z art. 945 kodeksu cywilnego testament jest nieważny jeżeli został sporządzony:

  • w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli;

  • pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści;

  • pod wpływem groźby.

Na powyższe przyczyny nieważności można się powoływać w okresie 3 lat od dnia, w którym osoba mająca w tym interes prawny dowiedziała się o ich istnieniu, jednak nie później niż po upływie 10 lat od otwarcia spadku. Ponadto, żeby testament był ważny musi bezwzględnie być podpisany przez spadkodawcę (nie chodzi tu wyłącznie o podpis jako pismo – może również wchodzić w grę tuszowy odcisk palca osoby niepiśmiennej lub niepełnosprawnej złożony w obecności notariusza). Testament powinien być opatrzony datą – jest to bardzo wskazane w przypadku, gdyby istniało kilka testamentów sprzecznych ze sobą i pojawiła by się wątpliwość, który z nich jest wiążący. Należy zaznaczyć, że wszystko to co znajduje się poniżej podpisu spadkodawcy nie jest traktowane jako treść testamentu i nie podlega wykonaniu.

Testament można odwołać na kilka sposobów – bądź to go fizycznie niszcząc, bądź poprzez zawarcie w kolejnym testamencie wzmianki o odwołaniu tego pierwszego, można to zrobić również bez żadnych wzmianek poprzez całkowite rozdysponowanie majątkiem w inny sposób niż w testamencie poprzednim przy zadbaniu o to, aby nie było wątpliwości co do tego, który z nich jest późniejszy.

Należy pamiętać, że w przypadku istnienia kilku testamentów bez ich odwołania w ostatnim, będą one podlegać wykonaniu łącznie w zakresie, w którym nie są one ze sobą sprzeczne.

Wśród zwykłych form testamentu należy wskazać: testament holograficzny, który polega na tym, że spadkodawca sporządzi go w całości pismem ręcznym, a następnie podpisze; testament notarialny sporządzany przed notariuszem; testament sporządzony w obecności dwóch świadków poprzez oświadczenie swojej ostatniej woli ustnie wobec wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego.

Ponadto istnieją formy szczególne testamentu, wśród których należy wymienić: testament w okolicznościach obawy rychłej śmierci składany w obecności 3 świadków; testament przed kapitanem polskiego statku morskiego lub powietrznego; testament wojskowy. Powyższe, szczególne formy testamtentu tracą swoja moc po upływie 6 miesięcy od ustania okoliczności, które były podstawą jego sporządzenia.

Zachowek przysługuje dzieciom, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy – osoby te otrzymują zachowek w wysokości połowy udziału jaki by otrzymały gdyby dziedziczyły poprzez dziedziczenie ustawowe. Natomiast jeżeli osoba, której przysługuje zachowek jest trwale niezdolna do pracy albo jeżeli uprawniona do zachowku osoba jest małoletnia – wtedy przysługuje takiej osobie dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym. Zachowek w ogólności lub też wyrównanie zachowku może być dochodzony przez osobę do niego uprawnioną poprzez wytoczenie powództwa przeciwko spadkobiercy – osoba uprawniona do zachowku posiada jedynie roszczenie pieniężne i nie może domagać się zachowku „w naturze” czyli części spadku jeżeli spadkiem były np. jakieś cenne obrazy, ksiązki itp. Natomiast zachowek nie przysługuje następujacym osobom:

  • osoby uznane za niegodne;

  • osoby, które zrzekły się dziedziczenia lub odrzuciły spadek przysługujący im z mocy ustawy;

  • małżonek wyłączony od dziedziczenia w trybie artykułu 940 kc, czyli w sytuacji, gdy spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu z winy małżonka i żądanie to okazało się uzasadnione;

  • osoby wydziedziczone przez spadkodawcę.

Jak widać zachowek nie przysługuje bezwzględnie i może zaistnieć sytuacja, w której, przy zaistnieniu określonych przesłanek, spadkodawca nie będzie mógł liczyć nawet na zachowek.

Kancelaria Adwokacka
Siedziba Aleje Jerozolimskie 29 lok. 24
00-508 Warszawa
Następny artykuł Poprzedni artykuł
tel. kom. 664 176 197
tel. stac. (22) 273 68 61

kancelaria@dziurkiewicz.eu
lukasz.dziurkiewicz@onet.pl

Adres:
Łukasz Dziurkiewicz
Kancelaria Adwokacka
Aleje Jerozolimskie 29 lok. 24
00-508 Warszawa

Godziny urzędowania:
pon.-pią. 10.00-18.00

Przelewy: Idea Bank S.A. nr rachunku:
85 1950 0001 2006 0151 9718 0002
kod SWIFT Idea Bank S.A. : IEEAPLPA
newsletter software